C\u00f3rka wchodzi do mieszkania, a ojciec patrzy na ni\u0105 przez chwil\u0119 i pyta: \u201eKim pani jest?\u201d. Taka sytuacja potrafi przestraszy\u0107 bardziej ni\u017c zwyk\u0142e zapomnienie imienia. Nie oznacza jednak automatycznie jednej konkretnej choroby. Najwa\u017cniejsze jest najpierw ustali\u0107, czy senior przesta\u0142 rozpoznawa\u0107 bliskich nagle, czy trudno\u015bci narasta\u0142y stopniowo. Nag\u0142a dezorientacja wymaga szybkiej oceny medycznej, natomiast powolne mylenie os\u00f3b mo\u017ce mie\u0107 zwi\u0105zek z zaburzeniami pami\u0119ci i innych funkcji poznawczych. W obu przypadkach spos\u00f3b reakcji rodziny ma znaczenie: zamiast sprawdza\u0107 seniora i udowadnia\u0107 mu pomy\u0142k\u0119, lepiej pom\u00f3c mu odzyska\u0107 poczucie bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Gdy senior nie poznaje c\u00f3rki, syna albo ma\u0142\u017conka, pierwszym odruchem rodziny cz\u0119sto jest pytanie: \u201eCzy to ju\u017c demencja?\u201d. W tej chwili wa\u017cniejsze jest jednak inne pytanie: jak szybko pojawi\u0142a si\u0119 zmiana. Ten sam objaw mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 podobnie z zewn\u0105trz, ale mie\u0107 zupe\u0142nie inne znaczenie, je\u015bli wyst\u0105pi\u0142 w ci\u0105gu kilku godzin ni\u017c wtedy, gdy narasta\u0142 przez wiele miesi\u0119cy.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze rano senior rozmawia\u0142 normalnie z rodzin\u0105, a po po\u0142udniu nie wie, kim jest osoba stoj\u0105ca przed nim, gdzie si\u0119 znajduje albo jaki jest dzie\u0144. Mo\u017ce odpowiada\u0107 niesk\u0142adnie, mie\u0107 trudno\u015b\u0107 ze skupieniem uwagi, zachowywa\u0107 si\u0119 nietypowo lub sprawia\u0107 wra\u017cenie, jakby nagle \u201enie by\u0142 sob\u0105\u201d. Takiej zmiany nie nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 wiekiem ani zak\u0142ada\u0107, \u017ce to po prostu kolejny etap problem\u00f3w z pami\u0119ci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Nag\u0142e spl\u0105tanie mo\u017ce mie\u0107 wiele przyczyn, mi\u0119dzy innymi infekcj\u0119, zaburzenia metaboliczne, dzia\u0142anie lek\u00f3w, uraz, udar lub inne ostre problemy zdrowotne. Przyczyny nie da si\u0119 bezpiecznie ustali\u0107 samodzielnie w domu. Je\u015bli dezorientacja pojawi\u0142a si\u0119 nagle, senior powinien zosta\u0107 pilnie oceniony medycznie.<\/p>\n\n\n\n
Inaczej wygl\u0105da sytuacja, gdy od pewnego czasu senior myli imiona, bierze wnuczk\u0119 za c\u00f3rk\u0119, nie potrafi przypomnie\u0107 sobie, kim jest osoba ze zdj\u0119cia albo rozpoznaje bliskiego dopiero po g\u0142osie. Takie zmiany mog\u0105 wi\u0105za\u0107 si\u0119 z zaburzeniami pami\u0119ci, orientacji lub rozpoznawania, ale nie powinny by\u0107 diagnozowane na podstawie jednej sceny. Tu wa\u017cne s\u0105 przebieg problemu, inne zmiany w codziennym funkcjonowaniu i ocena lekarska.<\/p>\n\n\n\n
To rozr\u00f3\u017cnienie porz\u0105dkuje ca\u0142y dalszy spos\u00f3b dzia\u0142ania: przy nag\u0142ej zmianie najpierw liczy si\u0119 bezpiecze\u0144stwo i szybka pomoc. Przy zmianach stopniowych mo\u017cna spokojniej obserwowa\u0107 konkretne sytuacje, przygotowa\u0107 informacje dla lekarza i nauczy\u0107 si\u0119 reagowa\u0107 tak, \u017ceby nie pot\u0119gowa\u0107 l\u0119ku seniora.\u00a0Je\u015bli razem z nierozpoznawaniem pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c problemy z orientacj\u0105 w czasie i senior myli dni lub godziny<\/a><\/strong>, warto potraktowa\u0107 te zmiany \u0142\u0105cznie i opisa\u0107 je lekarzowi.<\/p>\n\n\n\n \u201eTato, to ja.\u201d \u2013 \u201eNie wiem, kim pani jest. Prosz\u0119 st\u0105d wyj\u015b\u0107.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n Je\u015bli taka rozmowa wydarza si\u0119 pierwszy raz i pojawia si\u0119 nagle, nie zaczynaj od przekonywania seniora, \u017ce powinien ci\u0119 zna\u0107. W tym momencie nierozpoznanie bliskiej osoby mo\u017ce by\u0107 tylko jednym z element\u00f3w nag\u0142ego zaburzenia orientacji. Wa\u017cniejsze od sprawdzania pami\u0119ci jest zobaczenie, jak wygl\u0105da ca\u0142y stan seniora.<\/p>\n\n\n\n Zosta\u0144 przy nim, m\u00f3w spokojnie i prostymi zdaniami. Przedstaw si\u0119, nawet je\u015bli wydaje si\u0119 to dziwne: \u201eJestem Marek, tw\u00f3j syn. Jestem tutaj z tob\u0105\u201d. Nie zasypuj go pytaniami o dat\u0119, adres, nazwiska wszystkich cz\u0142onk\u00f3w rodziny. W silnym spl\u0105taniu seria pyta\u0144 mo\u017ce tylko zwi\u0119kszy\u0107 napi\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n Zwr\u00f3\u0107 uwag\u0119, czy pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c inne nag\u0142e objawy: trudno\u015bci z m\u00f3wieniem lub rozumieniem mowy, opadanie jednej strony twarzy, os\u0142abienie jednej r\u0119ki lub nogi, nag\u0142e zaburzenia widzenia, silny b\u00f3l g\u0142owy, utrata przytomno\u015bci, nasilona duszno\u015b\u0107 albo gwa\u0142towne pogorszenie kontaktu. Przy podejrzeniu udaru lub innego stanu zagro\u017cenia \u017cycia nale\u017cy natychmiast zadzwoni\u0107 pod 112 lub 999.<\/p>\n\n\n\n Nawet je\u015bli nie ma typowych objaw\u00f3w udaru, nag\u0142a dezorientacja u starszej osoby wymaga pilnej oceny medycznej. W czasie oczekiwania na pomoc dobrze przygotowa\u0107 list\u0119 przyjmowanych lek\u00f3w i przypomnie\u0107 sobie, kiedy senior by\u0142 ostatnio w swoim zwyk\u0142ym stanie. Taka informacja mo\u017ce by\u0107 wa\u017cna dla personelu medycznego.<\/p>\n\n\n\n Najwa\u017cniejsze w tej sytuacji jest jedno: nie pr\u00f3buj rozstrzyga\u0107 w domu, czy senior \u201enaprawd\u0119 ci\u0119 zapomnia\u0142\u201d. Nag\u0142a utrata orientacji to przede wszystkim problem zdrowotny do wyja\u015bnienia, a nie test wi\u0119zi rodzinnej.<\/p>\n\n\n\n Czasem nie ma jednego momentu, po kt\u00f3rym rodzina m\u00f3wi: \u201eod dzi\u015b nas nie poznaje\u201d. Zmiana jest bardziej subtelna. Najpierw ojciec zwraca si\u0119 do c\u00f3rki imieniem swojej siostry. P\u00f3\u017aniej na zdj\u0119ciu rodzinnym nie potrafi wskaza\u0107 wnuka. Innym razem patrzy na syna i wie, \u017ce to kto\u015b bliski, ale nie mo\u017ce przypomnie\u0107 sobie, jaka \u0142\u0105czy ich relacja.<\/p>\n\n\n\n Rozpoznawanie cz\u0142owieka nie dzia\u0142a jak prze\u0142\u0105cznik: znam \u2013 nie znam. Mo\u017cna pami\u0119ta\u0107 twarz, a zgubi\u0107 imi\u0119. Mo\u017cna wiedzie\u0107, \u017ce kto\u015b jest \u201esw\u00f3j\u201d, ale pomyli\u0107 jego rol\u0119. Mo\u017cna nie rozpozna\u0107 twarzy, a po kilku s\u0142owach rozpozna\u0107 g\u0142os. U cz\u0119\u015bci os\u00f3b z demencj\u0105 wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c trudno\u015bci z przetwarzaniem informacji wzrokowych, dlatego sama twarz mo\u017ce nie wystarczy\u0107, cho\u0107 inne wskaz\u00f3wki nadal pomagaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Dlatego warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dok\u0142adny charakter pomy\u0142ki. Zdanie \u201emama mnie nie poznaje\u201d mo\u017ce w praktyce oznacza\u0107 bardzo r\u00f3\u017cne rzeczy: nie pami\u0119ta twojego imienia, nazywa ci\u0119 imieniem kogo\u015b z przesz\u0142o\u015bci, pyta, czy jeste\u015b krewnym, albo naprawd\u0119 reaguje na ciebie jak na ca\u0142kowicie obc\u0105 osob\u0119.<\/p>\n\n\n\n Znaczenie mo\u017ce mie\u0107 tak\u017ce sytuacja, w kt\u00f3rej dochodzi do pomy\u0142ki. Senior mo\u017ce lepiej radzi\u0107 sobie rano, a gorzej wieczorem, gdy jest zm\u0119czony. Mo\u017ce rozpozna\u0107 bliskiego w spokojnym mieszkaniu, ale mie\u0107 wi\u0119ksz\u0105 trudno\u015b\u0107 podczas rodzinnego spotkania, gdy wok\u00f3\u0142 jest wiele g\u0142os\u00f3w i twarzy. Nie oznacza to, \u017ce ha\u0142as sam w sobie jest przyczyn\u0105 problemu, ale mo\u017ce utrudnia\u0107 wykorzystanie tych wskaz\u00f3wek, kt\u00f3re zwykle pomagaj\u0105 seniorowi zorientowa\u0107 si\u0119, z kim rozmawia.<\/p>\n\n\n\n Ta r\u00f3\u017cnica jest istotna tak\u017ce podczas rozmowy z lekarzem. Zamiast powiedzie\u0107 og\u00f3lnie: \u201emama przesta\u0142a nas poznawa\u0107\u201d, lepiej poda\u0107 konkret: \u201edwa razy w tym tygodniu nazwa\u0142a mnie imieniem swojej siostry, ale po g\u0142osie wiedzia\u0142a, \u017ce jestem kim\u015b bliskim\u201d. Takie przyk\u0142ady m\u00f3wi\u0105 wi\u0119cej ni\u017c sama etykieta.<\/p>\n\n\n\n Nie oznacza to, \u017ce ka\u017cda pomy\u0142ka jest objawem choroby. Ka\u017cdemu mo\u017ce zdarzy\u0107 si\u0119 powiedzie\u0107 niew\u0142a\u015bciwe imi\u0119, zw\u0142aszcza przy zm\u0119czeniu lub roztargnieniu. Niepok\u00f3j budzi raczej wyra\u017ana zmiana wzgl\u0119dem wcze\u015bniejszego funkcjonowania, szczeg\u00f3lnie gdy do mylenia os\u00f3b dochodz\u0105 inne trudno\u015bci: gubienie si\u0119 w znanych miejscach, problemy z rozmow\u0105, powtarzanie tych samych pyta\u0144 czy coraz wi\u0119kszy chaos w codziennych czynno\u015bciach.\u00a0Podobnie, gdy dochodzi do tego powtarzanie tych samych pyta\u0144 przez seniora<\/a><\/strong>, warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, czy oba problemy nasilaj\u0105 si\u0119 w tym samym czasie.<\/p>\n\n\n\n \u201eMamo, to ja, Ania.\u201d \u2013 \u201eNie. Moja c\u00f3rka jest du\u017co m\u0142odsza.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n Dla c\u00f3rki takie zdanie mo\u017ce by\u0107 bolesne. Naturalny odruch to przekona\u0107 mam\u0119: pokaza\u0107 zdj\u0119cia, przypomnie\u0107 wydarzenia, zapyta\u0107 o imi\u0119 wnuk\u00f3w. Czasem spokojne przypomnienie rzeczywi\u015bcie wystarczy. Je\u015bli senior po chwili orientuje si\u0119 w sytuacji i nie wywo\u0142uje to stresu, mo\u017cna powiedzie\u0107 po prostu: \u201eTak, to ja, Ania. Przysz\u0142am do ciebie na kaw\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n Inaczej, gdy poprawianie prowadzi do narastaj\u0105cego niepokoju. Je\u015bli senior jest przekonany, \u017ce jego c\u00f3rka ma dwadzie\u015bcia lat, a przed nim stoi kobieta po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce, kolejne argumenty mog\u0105 nie przywr\u00f3ci\u0107 orientacji. Mog\u0105 za to sprawi\u0107, \u017ce poczuje si\u0119 osaczony przez obc\u0105 osob\u0119, kt\u00f3ra pr\u00f3buje mu wm\u00f3wi\u0107 co\u015b niezrozumia\u0142ego.<\/p>\n\n\n\n Wtedy nie trzeba za wszelk\u0105 cen\u0119 doprowadza\u0107 do chwili: \u201eA, ju\u017c wiem, kim jeste\u015b\u201d. Mo\u017cna skupi\u0107 si\u0119 na tym, co senior potrzebuje wiedzie\u0107 teraz. \u201eJestem Ania. Przysz\u0142am posiedzie\u0107 z tob\u0105 i zrobi\u0107 nam herbat\u0119\u201d. To wystarcza, \u017ceby nada\u0107 sytuacji bezpieczny kontekst bez prowadzenia sporu o fakty.<\/p>\n\n\n\n Nie wchod\u017a gwa\u0142townie w jego przestrze\u0144 i nie pr\u00f3buj od razu dotyka\u0107 go czy przytula\u0107 tylko dlatego, \u017ce zwykle tak robicie. Je\u015bli w tej chwili senior ci\u0119 nie rozpoznaje, bliski gest mo\u017ce zosta\u0107 odebrany jak zachowanie nieznajomego. Przedstaw si\u0119, powiedz spokojnie, po co przyszed\u0142e\u015b, i daj mu chwil\u0119 na oswojenie si\u0119 z twoj\u0105 obecno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli senior si\u0119 boi, dobrze ograniczy\u0107 liczb\u0119 os\u00f3b wok\u00f3\u0142 niego. Kilka os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych jednocze\u015bnie \u201eprzecie\u017c nas znasz\u201d mo\u017ce tylko zwi\u0119kszy\u0107 chaos. Jedna spokojna osoba, kr\u00f3tka informacja i chwila ciszy cz\u0119sto daj\u0105 wi\u0119cej ni\u017c rodzinne przekonywanie. Je\u017celi senior chce zachowa\u0107 dystans, uszanuj go, o ile sytuacja jest bezpieczna. Poczucie kontroli nad w\u0142asn\u0105 przestrzeni\u0105 mo\u017ce pom\u00f3c szybciej obni\u017cy\u0107 napi\u0119cie.\u00a0Je\u015bli dezorientacja wywo\u0142uje krzyk, wyzwiska albo silny sprzeciw, pomocne mog\u0105 by\u0107 te\u017c zasady opisuj\u0105ce, jak reagowa\u0107 na agresj\u0119 s\u0142own\u0105 seniora<\/a><\/strong>.<\/p>\n\n\n\n2. Scenariusz A: senior nagle przesta\u0142 ci\u0119 rozpoznawa\u0107<\/h1>\n\n\n\n
3. Scenariusz B: senior coraz cz\u0119\u015bciej myli osoby<\/h1>\n\n\n\n
4. \u201eMamo, przecie\u017c to ja\u201d \u2013 czy poprawia\u0107 seniora?<\/h1>\n\n\n\n
Gdy senior traktuje ci\u0119 jak obc\u0105 osob\u0119<\/h2>\n\n\n\n